آموزش آرایه های بیانی کنکور (تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه)

آرایه های بیانی یکی از مهم ترین مباحث در فنون رشته انسانی هستند که تعداد سوالات قابل توجهی را در کنکور به خود اختصاص داده اند از این رو یادگیری اصولی این آرایه ها حائز اهمیت هستند؛ آرایه های بیانی شامل تشبیه، مجاز،استعاره و کنایه هستند که در کنکور، هم به صورت مجزا و هم به صورت ترکیبی از آنها سوال طرح می‌شود.

اکثر دانش آموزان آرایه های بیانی را مبحثی سخت و چالشی تلقی میکنند در حالی که اگر اصولی این آرایه ها را یاد بگیرند و تست های زیادی از این مبحث حل کنند به مرور زمان می‌توانند هر سوال سخت و چالشی از این مبحث را پاسخ دهند. در ادامه قرار است به آموزش آرایه های بیانی کنکور بپردازیم و هر یک از آنها را به صورت مجزا بررسی کنیم؛ با ما همراه باشید!

آرایه های بیانی چیست؟

آرایه‌های بیانی (صور خیال) آرایه‌هایی هستند که کار تصویرسازی و خیال‌انگیزی در کلام را بر عهده دارند و شامل تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز می‌شوند.

آرایه های ادبی معمولا در کنکور به صورت ترکیبی طرح می‌شوند و از این رو نمی‌شود به صورت جداگانه مشخص کرد که از آرایه های بیانی چند سوال در کنکور است اما به صورت تقریبی می‌توان گفت که از آرایه های بیانی 4 یا 5 سوال هر ساله در کنکور انسانی طرح می‌شود.

بررسی تخصصی 4 آرایه | آموزش آرایه های بیانی کنکور

تشبیه

ادعای همانندی میان دو یا چند چیز را آرایه »تشبیه« می‌نامند که باعث خیال انگیزتر شدن سخن میشود. تشبیه ریشه در نگاه و تفکر گوینده دارد.

تشبیه دارای چهار رکن اصلی: مشبه، مشبه به، وجه شبه و ادات تشبیه است.

مشبه: پدیده ای است که آن را به پدیده ای دیگر مانند می‌کنیم.

مشبه‌به: پدیده ای است که مشبه را به آن مانند می‌کنیم.

وجه شبه: ویژگی یا صفت مشترک میان مشبه و مشبه‌به است که در مشبه‌به پررنگ تر و آشکارتر است.

ادات تشبیه: واژهایی است که آن را برای بیان شباهت میان دو پدیده به کار می‌بریم. مثال: چو، چون، مثل، مانند، گویی، همچون، به سان، به کردار و…

نکته: پایه های اصلی تشبیه، مشبه و مشبه‌به است.

مثال: «دانا چو طبلۀ عطار است، خاموش و هنرنمای»
(مشبه: دانا / ادات: چو / مشبه‌به: طبلۀ عطار / وجه شبه: خاموش و هنرنمای)

انواع تشبیه:

تشبیه بر اساس ارکان آن به 2 دسته کلی تقسیم می‌شود: 1.گسترده 2. فشرده(بلیغ)

1.تشبیه گسترده: تشبیهی که 3 یا 4 رکن دارد و ممکن است وجه شبه یا ادات آن حذف شود؛ مانند:

(اگر چو مرغ بنالم، تو همچو سرو ببالی)

مشبه: م(من)، تو _ مشبه‌به: مرغ، سرو _ ادات تشبیه: چو، همچو _ وجه شبه: نالیدن، بالیدن

2.تشبیه فشرده(بلیغ): فقط دو رکن اصلی مشبه و مشبه‌به را دارد؛ که به دو بخش اضافی و غیراضافی تقسیم می‌شود؛ مانند:

( دل گرفتار بلای عشق توست )

مشبه: عشق _ مشبه‌به: بلا _ ادات تشبیه: ندارد _ وجه شبه: ندارد

• تشبیه فشرده یا همان بلیغ خود به دو دسته 1. اضافی و 2. غیر اضافی تقسیم می‌شود:

1.تشبیه اضافی: به صورت مضاف و مضاف الیه است یعنی همان ترکیب اضافی که به آن اضافه تشبیهی می‌‌گویند مانند: گنج دانش (دانش مانند گنج است) _ چشمه خورشید (خورشید مانند چشمه است)

2.تشبیه غیر اضافی: معمولاً به‌صورت جملهٔ اسنادی هستند مانند: علم نور است ( یعنی علم مانند نور است)

نکته تستی: در کنکور، تشخیص نوع تشبیه (بلیغ، اضافی) و شمارش تعداد تشبیه در یک بیت رایج است.

استعاره

هرگاه چیزی را به چیز دیگر تشبیه می‌کنیم اما یکی از ارکان اصلی تشبیه یعنی مشبه یا مشبه به را حذف می‌کنیم با آرایه استعاره سروکار داریم. استعاره یعنی عاریت و وام گرفتن.

مثال: «سرو من آمد» (سرو = مشبه‌به برای معشوق بلندبالا که حذف شده در نتیجه سرو استعاره از معشوق بلندبالا است)

انواع استعاره:

1.استعاره مصرحه: مشبه حذف می‌شود و مشبه‌به می‌ماند؛ مانند «سرو» برای معشوق

2.استعاره مکنیه (تشخیص): مشبه ذکر می‌شود و خصوصیات انسانی به آن نسبت داده می‌شود؛ مانند«دست روزگار»

3. اضافه استعاری: مشبه‌به حذف می‌شود و یک ویژگی از آن به مشبه اضافه می‌شود و به صورت ترکیب اضافی می‌ آید یا به عبارتی اضافه استعاری= جزئی از مشبه‌به محذوف + مشبه؛ مانند دست روزگار _ دل شب _ بال آرزو

نکته تستی: تشخیص (انسان‌انگاری) نوعی استعاره مکنیه است و در کنکور بسیار پرتکرار است.

• تفاوت تشبیه و استعاره در کنکور: استعاره، تشبیه فشرده است که در آن فقط یک رکن (مشبه یا مشبه‌به) ذکر می‌شود.

مجاز

کاربرد واژه در معنای غیرحقیقی بر پایه علاقه (رابطه) میان معنای حقیقی و مجازی را مجاز ‌می‌گویند؛ دریافت معنای غیر حقیقی واژه بر اساس علاقه یا پیوند بین آن معنا با معنای حقیقی به ذهن می‌آید و علاوه بر آن باید قرینه ای هم در کلام باشد تا معنای غیر حقیقی یا همان مجاز دریافت شود. به صورت کلی:

• کلمه در معنای غیر حقیقی: مجاز
• نشانه ای که باعث می‌شود به غیر حقیقی بودن معنا پی ببریم: قرینه
• ارتباط میان معنای حقیقی و غیر حقیقی: علاقه

مثال: شهر در جوش و خروش بود: در اینجا شهر مجاز از کل مردم شهر است؛ معنای حقیقی شهر: مکان بزرگ برای زندگی

علاقه‌های مهم مجاز:

· شباهت:چیزی به دلیل شباهت با چیز دیگری، جانشین آن می شود؛ مانند کهنه‌کتاب مجاز از جهان (قدیمی بودن)

· محلیه: محل يا ظرف را اراده می‌كنند ولی مقصود چیزی است که درون ظرف وجود دارد؛ مانند جام مجاز از شراب _ عالم مجاز از مردم عالم

· جزئیه: برعکس مجاز کلیت است؛ یعنی، جزئی از کل اراده می‌شود ولی مقصود کل است مانند گوش مجاز از شنونده

· کلیه: در مجاز کلیت، یک موضوع کلی مطرح می‌شود اما مقصود، بخش کوچکی از آن است؛ مانند دست مجاز از انگشتان

نکته تستی: مجاز با استعاره تفاوت دارد؛ در استعاره، رابطه شباهت است، اما در مجاز، روابط دیگر (محلیه، جزئیه، کلیه و…) هم وجود دارد.

کنایه

هر گاه نویسنده بخواهد درباره مطلبی غیر مستقیم صحبت کند از این آرایه صحبت می‌کند؛ به عبارتی سخنی که دو معنا دارد: یک معنای ظاهری و یک معنای پنهانی که معنای پنهانی، منظور اصلی گوینده است.

مثال:

• سجاده بر آب انداختن: کنایه از خشم و حرص خوردن
• دستش به دهنش نمی‌رسد: کنایه از از فقر و ناتوانی

نکته تستی: به تفاوت مجاز و کنایه در ادبیات کنکور بسیار دقت کنید؛ در کنایه، معنای ظاهری هم قابل تصور است، اما در مجاز، معنای حقیقی کنار گذاشته می‌شود یا به عبارتی در مجاز فقط یکی از دو معنی، قابل دریافت است آن هم معنی غیر حقیقی؛ اما در کنایه هر دو معنای دور و نزدیک دریافت می‌شود.

چگونگی یادگیری آرایه ها بدون حفظ کردن

سوالات مربوط به آرایه را صرفا با حفظ کردن نمی‌توان پاسخ داد بلکه باید با روش درست و اصولی آنها را یاد گرفت که بعد ها با مواجه با هر سوالی بتوان به راحتی به آنها پاسخ داد. پیشنهاد می‌کنیم آرایه ها را به روش زیر یاد بگیرید تا بهترین نتیجه را کسب کنید:

با تست زدن شروع نکنید!

اگر از همان ابتدای یادگیری، تست بزنید ممکن است فقط جواب ها را حفظ کنید نه منطق تشخیص آرایه ها را، که این کار باعث می‌شود در تست های جدید وقتی مثال تغییر می‌کند از پاسخ دادن به آن ها عاجز بمانید.

قبل از هرچیز، تعریف هر آرایه را یاد بگیرید!

قبل از هر چیزی، یک منبع خوب انتخاب کنید و تعریف هر آرایه را به صورت دقیق و کامل یاد بگیرید؛ منبعی را انتخاب کنید که علاوه بر تعریف آرایه، مثال های متنوع ، تفاوت آرایه های شبیه به هم و اشتباهات رایج را هم شامل شود.

برای هر آرایه چند مثال مشخص یاد بگیرید!

سعی کنید برای هر آرایه چند مثال مشخص یاد بگیرید که یک الگوی ثابت داشته باشید تا هر وقت تست زدید سوال را با مثالی که در ذهن خودتان هست مقایسه کنید تا بتوانید سوال را سریعتر پاسخ دهید.

بعد از یادگیری، تست بزنید!

بعد از اینکه به طور کامل آرایه ها را یاد گرفتید، بروید سراغ تست زنی؛ تست زدن باعث می‌شود که با انواع سوال های مختلف آرایه آشنا شوید و مبحث آرایه ها بیشتر در ذهن شما تثبیت شود. بنابراین سعی کنید به صورت روتین، هر روز چند تست آرایه از منابع مختلف بزنید تا در مبحث آرایه ها قوی شوید.

داشتن یک مشاور حاذق و باتجربه در سال کنکور میتونه بهت کمک کنه که هر درس و مبحثی رو چطوری بخونی تا بهترین نتیجه رو بگیری برای همین مشاور کنکور انسانی نوتروفیل میتونه یک انتخاب مناسب برای تو باشه؛ پس تا دیر نشده این کار حیاتی و مهم رو انجام بده!

نحوه تست زنی سرعتی آرایه ها

تست های آرایه معمولا در آزمون ها زمان زیادی را از دانش آموزان می‌گیرند اما اگر چند راهکار ساده را اجرا کنید می‌توانید سرعت تست زنی خود را در مبحث آرایه ها بالا ببرید:

• در اولین قدم، صورت سوال را با دقت بخوانید و زیر کلمات کلیدی صورت سوال مانند: کدام دارد؟ کدام ندارد؟ چند آرایه؟و.. خط بکشید تا قصد و نیت سوال برایتان واضح تر باشد.
• گزینه ها را یک بررسی کلی بکنید (فعلا نیازی به بررسی دقیق و با جزئیات هر گزینه نیست)
• سپس برای هر گزینه با توجه به صورت سوال علامت بزنید: دارد✅ _ ندارد❌_ شک دارم❓
• سپس بروید سراغ حذف گزینه یعنی گزینه هایی که علامت ❌ زدید را به طور کامل حذف کنید.
• گزینه هایی را که علامت ✅ زدید را باتوجه به صورت سوال به صورت دقیق بررسی کنید و گزینه ای که با صورت سوال بیشترین مطابقت را دارد انتخاب کنید!
• گزینه های ❓ را آخر بررسی کنید و با تعریف آرایه ها مقایسه کنید.

سعی کنید از همان ابتدا به آرایه های ترکیبی در آزمون ها عادت کنید زیرا سوالات آرایه ها در کنکور اخیر معمولا به صورت ترکیبی طرح می‌شوند و زمان زیادی را از دانش آموز می‌گیرند.

جمع‌بندی

در کنکور های اخیر، سوالات مربوط به مبحث آرایه بیشتر به صورت ترکیبی طرح می‌شوند بنابراین سعی کنید که پایه خود را در همه آرایه های کنکور تقویت کنید زیرا با توجه به تعداد سوالات قابل توجهی که این مبحث در کنکور به خود اختصاص داده بخش آرایه های بیانی بسیار حائز اهمیت هستند و می‌توان با پاسخ به آنها درصد قابل توجهی را کسب کرد.ما در این مقاله سعی کردیم با یادگیری آسان آرایه های ادبی، کمی از این مسیر را برای شما هموارتر کنیم.

برای آشنایی با مشاوران حرفه‌ای و رتبه برتر مجموعه نوتروفیل و خدمات این مجموعه به صفحه مرکز مشاوره کنکور مراجعه کنید.

سوالات متداول